Bersih desa en wayang onmisbaar voor Budi Rukun

Half ingezakt zitten enkele mannen in de lege zaal. Ze luisteren naar cd’s met zang en gamelanmuziek. Onder hen is ondervoorzitter Henny Jateman. “De mensen maken zich klaar, na het gebed komen ze, voorspelt hij de opkomst voor de avond.

Bersih desa en wayang onmisbaar voor Budi Rukun

Half ingezakt zitten enkele mannen in de lege zaal. Ze luisteren naar cd’s met zang en gamelanmuziek. Onder hen is ondervoorzitter Henny Jateman. “De mensen maken zich klaar, na het gebed komen ze, voorspelt hij de opkomst voor de avond.

Uit De Ware Tijd van woensdag 2 oktober 2013 door Charles Chang.

En warempel, na acht uur komen de mensen binnen. Eerder op de dag was het al druk bij de Budi Rukun moskee aan de Pandit Tilakdharieweg, in het centrum van Tamanredjo. “Toen hadden we een slametan (heilsmaaltijd) verdeeld onder de leden. Dit wat we nu doen, is uit blijdschap omdat alles weer schoon is.”  Op het bord voor mededelingen staat ‘Bersik deso’ en de datum van zaterdag jl. ‘Bersih desa’ (volgens de Indonesische schrijfwijze) betekent letterlijk ‘dorp schoonmaken’. Deze Javaanse traditie wordt elk jaar in de maand sasi sela gehouden. In de afgelopen weken hebben de verschillende Javaanse gemeenschappen zich ook hiermee bezig gehouden. 

Jateman: “Het hele jaar door hebben we gebruik gemaakt van de grond waarop we wonen. We lopen erop, planten en plukken de vruchten ervan. We kunnen de omgeving dan tenminste een keer per jaar een ‘service beurt’ geven, voor een nieuw begin en mooi gezicht naar buiten toe.”

Afkomst

Een halve eeuw geleden werd de religieuze vereniging opgericht door Iding Soemita. Budi Rukun volgt de leer van de assafijah islam en bestaat uit een gebedshuis, multifunctionele zaal, keuken, wasruimte en ruim parkeerterrein. Haast alle moskeeën zijn hiermee voorzien, maar het merkwaardige aan de avond zijn de niet-moslim elementen. Bij de poort van het parkeerterrein staat een traditionele gapura, een Javaanse poort van bamboe en kokosbladeren, en alle deuropeningen van de zaal zijn versierd met jonge gele kokosbladeren. Het aanwezige publiek komt niet alleen voor het eten, maar ook voor de wayang kulit die in een hoek staat opgesteld. “We dwingen en bekritiseren niemand, de islam is een universeel geloof, maar onze geloofsovertuiging en zienswijze komt ook vanuit de basis van wie we zijn en waar we vandaan komen,” zegt Jateman. Enkele weken geleden hield de gemeente een speciale dienst in het teken van bersih desa. “Voor het wegvagen van ziekten, negatieve gedachten en verkeerde handelingen in het dorp werd water symbolisch geprepareerd en verdeeld onder de leden. Dit water is voor je huis, de watertank, wassen van lichaam en gezicht, enzovoorts.” “Het is een traditie van onze voorouders.” Over de wayangvoorstelling zegt Jateman: “Deze is bestemd voor de hele omgeving. Dat wil zeggen, ook de andere gemeenten en gelovigen zijn welkom.”

Oogstfeest

Wie onder de kokosbladeren loopt, krijgt bescherming voor een welgeslaagd feest. Vanwege de kosten lukt het niet bij alle Javaanse gemeenschappen om bersih desa te houden met een wayang kulit. Budi Rukun telt circa vijfhonderd gezinnen. “Onze contributie is laag, maar dankzij het grote aantal leden lukt het om de traditie in stand te houden. Op de jaarlijkse begroting wordt een deel hiervoor gereserveerd, plus geven de leden nog een vrijwillige bijdrage op deze dag,” vertelt voorzitter Soeparman Sawirjo. “Bersih desa wordt vergeleken met het oogstfeest en daarbij is er altijd wayang. Vroeger was er zelfs een vast verhaal dat elk jaar werd verteld, maar dat is nu aangepast.”  Tegen negen uur klinken de eerste blikslagen van het orkest, gevolgd door de weemoedige zang van Satona, de pesindhen. ‘Petruk wordt koning’ heet het verhaal. Doordat de kelir of scherm niet tegen een muur staat opgesteld, is het verhaal ook aan de achterkant te volgen. Immers, wayang betekent schaduw. Dialogen op het doek worden afgewisseld met zang en gevechten. 

Vernieuwing

In de zaal zit het publiek niet strak gescheiden van geslacht en is ook de jeugd aanwezig. Shaun, veertien jaar, vindt de voorstelling leuk, maar geeft toe dat hij het Javaans niet verstaat. “Is te diep,” zegt zijn even oude vriend.  De hele avond wordt het publiek bediend. Wie niet is geweest, mist de hele catering. De enige die niet eet en drinkt, is de dhalang. “Big for nothing”! roept hij wanneer Petruk de koning uitdaagt. Voor de oeroude Surinaamse wayang is gebruik van een vreemde taal een stap naar vernieuwing. “Mensen uit Indonesië schrikken wanneer ze zien dat we het nog zo doen, maar ook onze jaran kepang gaat niet mee met de tijd, meent Jateman. Voor een vreemde is de Javaanse traditie in een masdjid al een bijzonder fenomeen, maar wie weet komt volgend jaar nog meer vernieuwing. Later op de avond nemen enkele vrouwen plaats achter de gamelan.  

Bron: dWT / Charles Chang Bron: dWT / Charles Chang Bron: dWT / Charles Chang Bron: dWT / Charles Chang