Javaans Surinaamse Gamelanmuziek en lezingen in Bali Indonesië

Een (reis)verslag en de ervaring(en); augustus-september 2008 van Harrie Djojowikromo.

Javaans Surinaamse Gamelanmuziek en lezingen in Bali Indonesië

Een (reis)verslag en de ervaring(en); augustus-september 2008 van Harrie Djojowikromo.

vrijdag 12 september 2008 - Natuurlijk kan (is) Javaans- Surinaamse gamelanmuziek (kortweg; Jav-Suri gamelan) via Internet tegenwoordig overal in de Wereld te horen e/o te zien (o.a. Youtube) zijn.

Maar dat er gelegenheid wordt gegeven om één of meerdere lezingen en informatie over ‘The Javanese-Surinamese Gamelanmusic History’ in Bali, is wel bijzonder te noemen. Het is voor het eerst dat zo’n lezing(en) over de Jav-Suri gamelan op de Campus van Institut Seni Indonesia (ISI) Denpasar (The Indonesian Institute of Arts) is gegeven.

Zeker positief dat ISI Denpasar (Academie/Hogeschool voor kunst, dans en gamelanmuziek) ook geïnteresseerd is geraakt over de geschiedenis van voornoemde gamelanmuziek, ca 95 jaren geleden ontstaan in Suriname, Zuid Amerika.

Ik ben dan ook zeer vereerd en trots om deze lezing(en) en informatie op de Campus van ISI Denpasar Bali-Indonesië te geven.

Gedurende de lezing(en) en informatie heb ik ook, gamelanmuziek (CD’s) laten horen en traditionele Javaanse dansen (VCD’s) laten zien.

Ik toon op deze wijze mijn respect en bewondering voor de pioniers (eerste Javaanse contracten) van de Suri-Jav gamelanmuziek. Want zonder hun initiatieven en inspanningen maar vooral geduld, zou ik het verhaal over de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek niet schriftelijk kunnen vastleggen. Alsmede deze lezingen ook niet kunnen geven.

Deze lezingen draag ik in beginsel op aan deze pionieren, ook aan allen die de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek nog praktiseren en vooral diegenen die zich nog inzetten om deze muziek te doen be- e/o onderhouden.

Inleiding

De Javaans-Surinaamse Gamelanmuziek heeft al sinds jaren (vanaf ca 1914) bekendheid genoten in Suriname. In Nederland vanaf ca 1977/1978 (Sint Miechielgestel, Delfzijl, Hoogezand, Rotterdam, Amsterdam, Tilburg,Alkmaar,Utrecht, Den Haag en Eindhoven ). Ook tot heden regelmatig te beleven bij speciale Javaanse feesten zoals, Herdenking van de Javaanse Immigratiedag. Maar ook als passende muziek bij traditionele Javaanse huwelijk.

In Omaha-Nebraska USA bij de Creighton University is de Jav-Suri gamelan ook sinds juli 2005 niet alleen geïntroduceerd, maar kan ook beleefd worden en zelfs opgenomen in hun lespakket; Coursepack World People Music. Deze werd mogelijk gemaakt door intensieve samenwerking tussen (wijlen) Prof.Dr. Marilyn Kielniarz , Orlando Kromopawiro (gamelaninstructies) en R.Harrie Djojowikromo(geschiedenis).

Deze samenwerking kan best als culturele beïnvloeding over de uitvoering van gamelanmuziek als volksmuziek worden aangemerkt.

Tot heden is de Jav-Suri gamelanmuziek zowel in Suriname als in Nederland nog te beleven. Ondanks sinds het ontstaan er slechts enige variaties zijn aangebracht en weinig/nauwelijks innovatiefs, verdient deze gamelanmuziek respect. Ook voor al de leiders van toen en tegenwoordige leiders van de gamelangroepen e/o –ensembles die de beoefening ervan nog blijven voortzetten.

Ik streef dan ook ernaar - naast het steeds bijhouden en actualiseren van mijn schriftelijke vastlegging over deze gamelan – lezingen en informaties in Nederland en in het buitenland over deze gamelan te geven. Anderen te laten beseffen om het voortbestaan van ons stukje uitvoering cultureel erfgoed te kunnen behouden, te onderhouden en verder te doen ontwikkelen. Want, deze Javaans-Surinaamse gamelanmuziek dreigt langzamerhand te verdwijnen.

Mijn lezingen

Op de Campus van ISI DenPasar Bali Indonesië, 2-3 september ’08

Mijn intensieve contacten (schriftelijke, telefonische en e-mail) sinds november 2007 met de rector van ISIDenpasar-Bali, hebben als resultaat geleid; de uitnodiging om lezingen over ‘De geschiedenis van de Javaans- Surinaamse gamelanmuziek’ aldaar te geven. Deze gelegenheid heb ik uiteraard gebruik van gemaakt. Een passende gelegenheid om de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek bij ISIDenpasar in Bali-Indonesië te presenteren en kennis te laten maken met onze gamelanmuziek.

Vanaf mijn komst in Tuban-Bali (3e week augustus ’08) zijn de telefonische contacten met Ibu Dewi Yulianti (stafdocent) namens ISIDenpasar zeer frequent, hartelijk en positief. Mijn programma voor de lezing (al in juli jl. toegezonden) hebben wij samen doorgenomen en de data vastgesteld. De details zoals; eerste kennismaking, ontvangst protocol, college zaal en benodigde faciliteiten worden ook aan mij bekend gesteld.

Per 1 september ’08 begint het semester. In die 1ste week worden tal van lezingen op het gebied van cultuur geschiedenis, dans,muziek, fotografie en ontwikkeling/design aan de 2e t/m 4e jaar studenten gegeven. De studenten worden min/meer verplicht deze lezingen te volgen. Vooral de gastlezingen door externe deskundigen uit het buitenland.

Op de dag van de lezing ben ik ontvangen door Ibu Dewi Yulianti en Dr. I. Wayan Suweca, Vice-rector. De Prof. Dr. I. Wayan Rai S., MA-rector, is nog in vergadering.

De Vice-rector heeft mij in hoofdlijnen informatie over de structuur en doelstellingen van ISIDenpasar gegeven. Hij en de overige docenten zijn zeer verheugd om over de geschiedenis van de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek te horen. Voor de studenten betekent deze lezing een extra informatie en kennis over een gamelanmuziek die ontwikkeld en voortgebracht is in een heel andere Wereld. Waarvan de oorsprong en basis Gamelanmuziek uit Java-Indonesië zijn.

Na een korte rondleiding door het binnen terrein van ISIDenpasar door Ibu Dewi, komen wij aan bij de grote theater annex college zaal. Compleet met twee podia ,voor in en achter in de zaal. Onderaan zo’n 40 cm lager en vlak naast het vóór podium een compleet set Balinese gamelaninstrumenten. In de zaal wachten of, 12 docenten van o.a.; Muziek, Dans en Choreografie, Dramatiek, Gamelan, Cultuurgeschiedenis, Kunst, Engelse taal en Praktische leervakken en een 60 tal 2e en 3e jaar studenten op mijn komst te wachten. Binnen een korte tijd zijn geluid - en beeld apparaten gereed gesteld door de technicus.

Samen met de Vice-rector neem ik plaats bij de docententafel vóór in de zaal. De Vice-rector introduceert mij en informeert in hoofdlijnen over de lezing aan de aanwezigen. Hierna neemt hij plaats in de collegezaal. Ibu Dewi neemt zijn plaats in om mij tijdens de lezing bij te staan. Ik word verzocht om de lezing in het Engels te geven. Hoewel de studenten redelijk tot goed het Engels kunnen verstaan/begrijpen en spreken, is het luisteren en volgen van een lezing toch anders dan normale en reguliere colleges. Voorts willen de docenten (en ook de studenten) graag hebben dat de lezing beter begrepen wordt. Dus daar waar nodig is(mocht zijn) heeft Ibu Dewi de vertaling of verduidelijking in de Balinese – of Indonesische taal gegeven.

Heel leuk en prettig heb ik de samenwerking met Ibu Dewi ondervonden om op zo’n manier de lezing te verzorgen. Dat komt doordat ik ook de Indonesische taal redelijk kan verstaan en spreken. Maar op conversatie niveau, dus nog niet zover om bijvoorbeeld zo’n lezing te verzorgen.

Voor de aanvang van de lezing heb ik de ghending Kebo giro instrumentale uitvoering laten afspelen. De muzikale aandacht van alle toehoorders was direct daarop gericht. Merkbaar aan o.a. de reacties van de studenten door het schrijven van hun aantekeningen. Maar ook aan het zachtjes maatgevende handgebaren van de docenten en heel zachtjes neuriënd. Na een minuut of twee heb ik de gamelanmuziek laten stoppen, en heb ik enig uitleg en toelichting gegeven over deze uitvoering Javaans-Surinaamse gamelan ghending, die zeker anders klinken dan de traditionele Kebo giro uit Soerabaja, Jawa Timur (Oost-Java).

Hierna, geef ik een korte introductie over mijzelf en mijn samenvattend profiel. Verder geef ik in het kort de belangrijke paragrafen en structuur van de lezing. Na mijn introductie heb ik aan de zaal de vraag gesteld of iemand mij zou kunnen vertellen eerder van Suriname te hebben gehoord en waar die ligt in de Wereld. Ergens buiten Europa is een voorzichtige reactie vanuit de zaal.

Dus maar eerst over Suriname in hoofdlijnen verteld, over onder meer; de geografische ligging, de verschillende bevolkingsgroepen in Suriname in het algemeen en de Javanen in het bijzonder, de Infrastructuur. Verder de Natuurlijke hulpbronnen, Industrieën, Landbouw activiteiten, Handel en Toerisme waaruit o.a.; de economie en bedrijvigheden in Suriname voortvloeien.

Als historische (achtergrond) informatie en als uitgangspunt heb ik aandacht besteed aan de Javaanse Immigratie. In grote lijnen verteld dat Suriname voor meer dan 300 jaren deel heeft uitmaakt als Kolonie van Nederland. Dat het bewerken, beplanten en onderhouden van de plantages in Suriname door jaren slavenarbeid uit Afrika is gedaan. Vervolgens na afschaffing van de slavernij rond 1863, eerst contractarbeid door; Chinezen uit Macau-China, dan de Brits-Indiërs uit de West-Indië en India en van 1890 tot 1939 door de Javanen uit Java. Deze bekend in de Surinaamse en Nederlandse geschiedenis als de Javaanse Immigratie. Want zonder deze informatie zouden de toehoorders de relatie tussen Suriname-Java en vooral de Javaans-Surinaamse gamelaninstrumenten, -muziek en –cultuur moeilijk kunnen begrijpen. Met name vooral als toehoorders die voor het eerst over Suriname hebben gehoord. En, dat blijkt ook zo te zijn.

De geschiedenis in vogelvlucht over de Javaanse Immigratie heeft diepe indruk gemaakt op de aanwezigen. Weinig/nauwelijks ervan geweten dat de Javanen al ruim 118 jaren geleden uit Java naar Suriname als contract arbeiders immigreerden. Ook dat per verscheping de Javanen bij aankomst in Suriname vervolgens op verschillende plantages tewerkgesteld en dus gescheiden van de groep(en) die in sommige gevallen elkaar als ‘gevonden’ familie beschouwen. De daaruit voortvloeiende situaties zoals; sociale isolement, onthechting van de contractarbeiders (m/v) en vooral sterke heimwee naar hun geboorte land Java, hebben diepe indruk gemaakt bij de toehoorders in de zaal. Vooral als zij horen dat de eerste lichtingen contractarbeiders overwegend de leeftijd hadden van tussen de 15 en 18 jaar. Net als de aanwezige studenten in de zaal, is dan ook de constatering. Niet voor te stellen om massaal met zo’n leeftijd de geboorteland te verlaten. Ze zijn wel realistisch genoeg om te beseffen dat de Javaanse Immigratie in een andere tijd, situatie en eeuw heeft plaatsgevonden.

Nog verbaasder is, de informatie dat er een compleet set Gamelaninstrumenten voor het eerst in 1903 op de plantage Mariënburg in het district Commewijne-Suriname is overgebracht vanuit Java. En dat, ca 13 jaren later na de komst en aanwezigheid in Suriname van de eerste lichtingen Javaanse contractarbeiders uit Java. Dan in 1913/1914, het ontstaan, creatie en productie van de eigen Javaans-Surinaamse gamelan instrumenten, ca 23 jaren later. Eerst dan zijn de Javanen in Suriname in staat geweest om hun eigen gamelan te bespelen.

In Bali vormen Gamelanmuziek en –cultuur, dans en kunst de belangrijkste onderdelen van tradities naast de godsdienst (Hindoeïsme). In dat opzicht maken de gamelan tradities onder meer deel uit van hun sociaal - maatschappelijk en vooral religieusleven. Die situatie waarin de Javaanse contractarbeiders toen in Suriname verkeerden, is dan ook moeilijk voor te stellen. Een situatie van letterlijke onthouding van hun eigen gamelanmuziek en beleving binnen hun sociaal - en maatschappelijk leven.

De lezing is afgewisseld en als intermezzo’s met gamelan CD muziek en VCD beelden over o.m.; Javaanse visverwerkingonderneming omgeving Nieuw Amsterdam –district Commewijne, stadsgezicht Paramaribo, zondagsmarkt en Saona Tourtonne, gamelanpresentaties Sana Budaya (Paramaribo -Suriname) en Bangun Trisno (Den Haag – Nederland).

De aanwezige docenten, studenten en gasten hebben dan ook een beeld kunnen vormen over de praktische uitvoeringen van de Jav-Suri gamelanmuziek en –dansen in Suriname en in Nederland. Uiteraard heb ik de nodige uitleg gegeven. Vooral doordat de Jav-Suri gamelanmuziek en dansen nogal e/o geheel kunnen afwijken van de oorspronkelijke Javaanse gamelanmuziek en (hof)dansen uit Java-Indonesië.

Hun meningen over de wijze van zang uitvoering klentèngan door de zangeres met begeleiding van gamelanensemble Krido Suworo en ook het duet door Ibu Sarah en Orlando Kromopawiro (VCD Bangun Trisno Kebo Giro), vinden zij heel rustig uitgevoerd en anders klinken. Wel goed uitgevoerd, vinden de aanwezige docenten muziek en zang. Er is samenspel tussen zang en de begeleiding; het ritmisch volgend van de muziek. Een docente muziek- en zang heeft ondervonden dat de Jav-Suri gamelanmuziek heel rustig overkomt. De studenten hebben beleefd dat er een zekere patroon is af te leiden van de traditionele gamelanmuziek uit Java. Duidelijk basic van de Javaanse gamelan uit Yogya, Soerakarta(Solo) of Soerabaya, maar afwijkend in de uitvoering. Ook de dansuitvoering(en); bewegingen armen, hoofd , pasjes en lopen volgen de ritmiek van de gamelanmuziek.

Duidelijk merkbaar c.q. te zien aan de dansuitvoering over het gemis van enig scholing en dansuitdrukkingen (mimiek) die de betekenis(sen)/karakters van de danssoort zou moeten uitbeelden. Deze constateringen corresponderen met de informatie in mijn lezing. De leermethodieken, choreografie, praktische uitvoering en oefeningen zijn in beginsel gerealiseerd op grond van danservaringen van de 1ste generaties/lichtingen Javaanse contractarbeiders. Die ervaringen waren overwegend afgeleid uit Kampóngs, Dorps- of Straat dansuitvoeringen. Dus; simpele dansuitvoeringen en slechts begeleid door enkele gamelan instrumenten.

Het kunnen beleven of het kunnen (eerder mogen) bijwonen van opvoeringen traditionele dansen bij de hoven van de Sultanaten, waren slechts uitzonderingsgevallen.

Die traditionele dansen, primair t.b.v. ceremonieën en belangrijke of speciale feestvieringen al dan niet voor de gemeenschap. Indien toch door enkelingen toen kunnen meemaken, dan nog waren de betekenissen van de bewegingen, lichaamstaal, mimiek e.d. voor de doorsnee Javaanse contract arbeiders haast niet gemakkelijk te begrijpen.

De aanwezige docenten en studenten alsmede toehoorders, spreken de hoop uit dat de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek en –cultuur kunnen blijven voortbestaan. Een volksmuziek heeft bestaansrecht en moet ernaar gestreefd worden die te blijven behouden. Zij respecteren mijn speurwerk en schriftelijke vastlegging.

De docenten geven aan als reacties dat mijn lezing zeker geval heeft bijgedragen voor enig bekendheid over de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek en –cultuur bij ISIDenpasar wordt gegeven.

Dit is ook mijn streven. Onze gamelanmuziek laten voortleven mede door steeds de voortgang en veranderingen e.d., van de onze gamelanmuziek te blijven volgen en die schriftelijk vast te leggen. En als daardoor de interesse voor deze gamelanmuziek door anderen kunnen worden opgepakt en de mogelijkheden vinden voornoemde muziek te (blijven) praktiseren, dan kan die altijd beleefd worden. In ieder geval voor lange tijd.

Met deze lezing(en) en informatie heb ik in ieder geval de interesse voor onze gamelan bij ISIDenpasar kunnen wekken. ISIDenpasar heeft deze lezing(en) dan ook als verbredend en kennisverrijkend gevonden. Een volksmuziek die zeker toegevoegd zal worden in hun bestand. De docenten nodigen mij dan ook uit om regelmatig van informatie over de voortgang e/o veranderingen van deze gamelanmuziek te voorzien. Opdat zij deze voor het eerst verkregen informatie steeds te kunnen aanvullen, actueel te houden en informatie te geven aan de studenten. Alsook ten behoeve van hun archief. Die toezegging hebben zij van mij.

Mijn meegenomen VCD’s en CD (gamelanmuziek) heb ik geschonken aan ISIDenpasar. Zeer gewaardeerd, daardoor kunnen zij regelmatig VCD’s en CD bekijken en beluisteren. Alsook als aanvullende informatie en lesmateriaal voor de studenten.

Vragen na afloop van mijn lezing(en) zijn ook gesteld. Geen inhoudelijke, doch slechts verduidelijkingen. Zoals één van de docenten heeft opgemerkt dat hij nu zijn voorgaande informatie over Suriname zeker zal bijstellen. Ooit had hij gehoord dat Suriname bij Indonesië behoorde. Immers de Javanen werden daarheen gebracht, was zijn informatie. Tot deze lezing dan; dat Suriname tot 1975 (onafhankelijkheidsjaar) een kolonie was van Nederland.

De lezing wordt aan het einde met een daverend applaus beloond. Zij vinden dat ik zeker vaker terug zal moeten komen om meer informatie over de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek en nog uitgebreider over de gamelancultuur te spreken en informeren. In beginsel neem ik deze uitnodiging aan en zal als er gelegenheden en mogelijkheden voor zijn ernaar streven gastlezingen aldaar te geven. In ieder geval zal ik ISIDenpasar regelmatig voorzien van mijn actuele bevindingen en informatie over de Javaans-Surinaamse gamelan.

De Vice-rector Dr.I. Wayan Suweca, hoofddocenten en overige docenten geven aan dat ik voor altijd welkom ben bij ISIDenpasar om gastlezingen te geven. Ook later gezegd door Prof.Dr.I. Wayan Rai S, de rector. Ik dank allen voor deze woorden en ben daardoor zeer vereerd. Vervolgens vraagt Ibu Dewi Yulianti als Stafdocent en namens de docenten mijn samenvatting van de lezing(en) in een dictaatvorm te schrijven en naar ISIDenpasar op te sturen. De studenten zullen elk een kopie ervan krijgen. Die zullen zij gebruiken als lesmateriaal aanvullende informatie volksmuziek van Javanen uit Suriname. Die toezegging heeft zij van mij gekregen. En ondertussen ook al toegezonden.

Deze warme woorden en uitnodigingen vormen voor mij als een soort beloning en vaststelling dat de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek niet makkelijk zal worden vergeten door ISIDenpasar. Laat deze lezing, de waardering die ISIDenpasar daarvoor heeft gegeven en de behaalde resultaten stimulans vormen voor de (jongere)Javaanse generaties om onze Javaans-Surinaamse gamelan als cultureel erfgoed te blijven behouden en onderhouden.

Na afloop van de lezing volgen felicitaties, fotosessies met alle aanwezige docenten en studenten alsook informele gesprekken; uitwisseling van informaties.

Daarna een vervolg informeel gesprek met Prof.Dr.I. Wayan Rai, de rector. Zeer verheugd dat ik bereid ben om deze lezing die een toegevoegde waarde heeft voor ISIDenpasar ten behoeve van de kennis en informatie over een volksmuziek. Een gamelanmuziek met als basis de Javaanse traditionele muziek uit Java, ontstaan en ontwikkeld volgens eigen creatie door de Javaanse Immigranten in Suriname. Voor het eerst van deze muziek en lezing c.q. informatie gegeven bij ISI Denpasar Bali-Indonesië.

Hierna heeft de Rector mij uitgenodigd voor een foto sessie samen met hem en alle aanwezige Stafdocenten in het hoofdgebouw. Alsook interviews laten afnemen door een plaatselijke TV station, ISIDenpasar PR en Magazine en streekkrant de Bali-Post.

Naar aanleiding van de vraag van de interviewster over mijn intenties van deze gastlezing, heb ik als samenvattend antwoord gegeven: “ Informatie en bekendheid geven alsook laten weten aan ISIDenpasar als Instituut voor Kunst en Muziek dat in Suriname ook de volksmuziek gamelan bestaat, de Javaans-Surinaamse gamelanmuziek.Voorts als kennisverbreding en informatie voor de studenten.”

De uitzendingen vinden plaats op maandag 8 september ’08 alsook de artikelen in de kranten. Kopie’s ervan zullen alsnog naar mij worden toegezonden.

Nawoord en Slot

Een geweldige ervaring. De lezing(en) en informaties vormen voor ISIDenpasar welkome kennisverrijking over een volksmuziek gecreëerd en ontwikkeld door de Javanen in Suriname. Ik heb met veel enthousiasme en plezier deze lezing(en) bij ISIDenpasar, Bali-Indonesië gegeven.

Vooral de Javaans-Surinaamse gamelan aldaar te presenteren, zij het via VCD’s en CD’s. Bekendheid over onze gamelanmuziek te kunnen geven. Ik ben er blij om dat ik deze gastlezing heb kunnen geven. Ik streef ernaar om vervolglezingen bij ISIDenpasar te geven. Vooralsnog blijf ik de contacten telefonisch en schriftelijke onderhouden met ISIDenpasar. Dit staat vast!

De lezing(en) - geraadpleegde bronnen enz.., zie bronnen/literatuur hieronder- heb ik afgesloten met de ghending Sampak Manjura, uitgevoerd door gamelan ensemble Krido Suworo (1969) o.l.v. bapak Kamirin. S. Sordjo.

R. Harrie Djojowikromo

Zoetermeer, 12 September 08.

(Copyrights; R.H. Djojowikromo, Zoetermeer September 2008)

Geraadpleegde bronnen/Literatuur

  1. E. Bakker; Geschiedenis van Suriname van Stat tot Stam, 2000.

  2. C.Brakel-Papenhuyzen; Classical Javanese Dance, KITLV 1995.

  3. Klaas Breunissen; Ik heb Suriname altijd liefgehad, KITLV 2001.

  4. R.H. Djojowikromo; Veldwerk interviews, waarnemingen en verslagen in Suriname sinds 1958 tot heden. Geen officiële publicaties.

  5. Fons Grasveld en Klaas Breunissen; Ik ben een Javaan uit Suriname, 1990.

  6. R.Hoefte; De betovering verbroken (de migratie van Javanen naar Suriname en het rapport van Vleuten 1909), 1990.

  7. W. Karijopawiro; Kulturuman Marioen Amatdanom 75 jaar. Artikel de Waretijd Suriname, februari 2003.

  8. Marilyn A. Kielniarz (in samenwerking met R.H. Djojowikromo); We long for our villages, The gamelan tradition of, Omaha-Nebraska januari 2004. (In dictaatvorm bestemd als lesmateriaal Coursepack World People Music bij Creighton University Omaha-USA). Geen officiële publicatie.

  9. Verschuur Stan; Suriname, geschiedenis in hoofdlijnen, 1994.